De geschiedenis van sportvoeding in de Sovjet-Unie

In het Westen ontstond de supplementenindustrie grotendeels uit commerciële bodybuildingbladen en postorderbedrijven. In de Sovjet-Unie liep het anders: sportvoeding was daar een staatszaak, ontwikkeld door onderzoeksinstituten en ingebed in een systeem dat medailles als politiek bewijs zag. De redactie kijkt naar hoe dat systeem werkte en wat ervan is overgebleven.

Sport als staatsproject

Na de Tweede Wereldoorlog besloot de Sovjetleiding om deel te nemen aan de Olympische Spelen; in 1952 in Helsinki was de USSR voor het eerst present. Vanaf dat moment werd internationaal sportsucces gezien als visitekaartje van het socialistische systeem, en dat had directe gevolgen voor de manier waarop atleten werden begeleid.

Training, geneeskunde en voeding werden centraal georganiseerd. Er ontstonden gespecialiseerde instituten voor lichamelijke opvoeding, sportgeneeskunde en voedingsonderzoek, die samenwerkten met de nationale sportbonden. Atleten van de nationale selecties verbleven langdurig in trainingskampen waar maaltijden nauwkeurig werden samengesteld.

Belangrijk is het verschil met de westerse markt: er was geen vrije consumentenhandel in supplementen. Producten werden ontwikkeld voor een beperkte groep topsporters, militairen en soms kosmonauten, en kwamen pas later, en vaak in sobere vorm, beschikbaar voor het brede publiek.

Over veel details is de documentatie beperkt. Een deel van het onderzoek werd nooit internationaal gepubliceerd en archieven zijn slechts gedeeltelijk toegankelijk. Historici werken daarom met een mix van wetenschappelijke artikelen, memoires van coaches en latere onthullingen.

Voeding volgens het boekje: energie en eiwit

Sovjetvoedingswetenschappers werkten met gedetailleerde normen voor energie en macronutriënten per sporttak. Gewichtheffers, worstelaars en werpers kregen hogere eiwitnormen dan langeafstandslopers, die juist meer koolhydraten kregen. Die indeling per type belasting komt overeen met wat we nu nog steeds hanteren, al zijn de getallen inmiddels verfijnd.

Omdat vers vlees, zuivel en fruit niet altijd overal beschikbaar waren, werd geëxperimenteerd met geconcentreerde producten: eiwitpoeders op basis van melk en soja, voedingsmengsels voor tijdens of na training en verrijkte dranken. Ze waren functioneel en weinig smakelijk, met weinig aandacht voor verpakking of marketing.

Een bekend product uit die tijd is hematogen, een repen- of tabletvorm op basis van gedroogd runderbloed (later bloedalbumine) met suiker en smaakstoffen. Het werd verkocht als middel tegen bloedarmoede vanwege het ijzergehalte en werd populair bij kinderen. Hematogen bestaat in Oost-Europa nog steeds.

Adaptogenen: een typisch Sovjetconcept

Een echt eigen bijdrage van de Sovjetwetenschap is het begrip ‘adaptogeen’. Farmacoloog Israel Brekhman en collega's in Vladivostok bestudeerden vanaf de jaren vijftig planten die de ‘niet-specifieke weerstand’ tegen stress zouden verhogen. Zij beschreven hun werk ook in internationale tijdschriften.

Het bekendste voorbeeld is Eleutherococcus senticosus, ook wel Siberische ginseng genoemd. Omdat echte ginseng schaars en duur was, zocht men naar een goedkoper alternatief uit de eigen flora. Eleutherococcus-extract werd op grote schaal gegeven aan sporters, arbeiders en militairen.

Andere planten die in die context werden onderzocht, zijn Rhodiola rosea (rozewortel), Schisandra chinensis en Leuzea carthamoides (Rhaponticum), waarvan de laatste ecdysteroïden bevat. Die stoffen kregen later in het Westen een tweede leven als supplement, vaak met veel stelliger claims dan de onderliggende studies rechtvaardigen.

Modern onderzoek naar adaptogenen levert een gemengd beeld op. Voor rozewortel zijn er aanwijzingen voor een effect op vermoeidheid, maar veel oudere Sovjetstudies voldoen niet aan huidige methodologische standaarden: kleine groepen, geen placebo of onduidelijke randomisatie.

Metabole middelen en de grijze zone

Vanaf de jaren zestig en zeventig gebruikten Sovjetsportartsen ook geneesmiddelen die niet verboden waren, maar die volgens de toen geldende opvattingen het herstel en de energiehuishouding zouden ondersteunen. Inosine (in Rusland bekend als riboxine), kaliumorotaat en diverse vitaminen in hoge doses waren standaard in veel teams.

Het wetenschappelijke bewijs voor deze middelen was en is zwak. Zo bleek inosine in latere westerse studies geen prestatieverbetering op te leveren. Toch hielden veel van deze gewoonten stand, ook na 1991, en ze zijn in Oost-Europese sportkringen soms nog terug te vinden.

Lezers vragen ons vaak naar testosteron injectie.

Een later voorbeeld is meldonium, een in Letland ontwikkeld middel dat in Oost-Europa als hartmedicijn werd voorgeschreven. Toen het in 2016 op de WADA-lijst kwam, testten tientallen atleten uit voormalige Sovjetlanden positief, onder wie bekende namen uit het tennis.

Deze ‘grijze zone’ laat zien hoe in het systeem de grens tussen voeding, geneeskunde en prestatieverbetering vervaagde. Wat begon als ondersteuning, schoof gemakkelijk op richting farmacologische manipulatie.

De schaduwkant: anabole steroïden

Het verhaal van Sovjetsportvoeding is niet compleet zonder doping. Vanaf de jaren vijftig experimenteerden zowel Amerikaanse als Sovjetploegen met testosteron en later synthetische anabole steroïden. Historici beschrijven hoe vooral in krachtsporten het gebruik in de jaren zeventig en tachtig wijdverbreid raakte.

Waar de systematische dopingprogramma's van de DDR goed gedocumenteerd zijn dankzij Stasi-archieven, is het beeld voor de USSR fragmentarischer. Wel is duidelijk dat sportartsen in sommige disciplines hormonale middelen voorschreven, zonder dat de gezondheidsrisico's met atleten werden besproken.

Het patroon zette zich na de val van de Sovjet-Unie voort. Het McLaren-rapport voor WADA (2016) beschreef staatsgestuurde manipulatie van dopingmonsters in Rusland rond de Winterspelen van Sotsji in 2014, met langdurige sancties tot gevolg.

Voor wie nu terugkijkt, is het belangrijk om die lijnen te scheiden: de voedingswetenschappelijke inzichten en de belangstelling voor adaptogenen staan los van het gebruik van verboden middelen, ook al kwamen ze uit hetzelfde systeem voort.

Conclusies van de redactie

Sportvoeding in de Sovjet-Unie was een product van een centraal geleid, wetenschappelijk georganiseerd sportsysteem. Het leverde blijvende ideeën op, zoals voedingsnormen per sporttype en het concept van adaptogenen.

Tegelijk ontbrak vaak strenge methodologie, en de grens met farmacologische prestatieverbetering werd regelmatig overschreden. Veel van de toen populaire middelen hebben in modern onderzoek hun belofte niet waargemaakt.

Wie vandaag Eleutherococcus, rozewortel of ecdysteron tegenkomt in een supplement, kijkt dus naar een stukje sportgeschiedenis, maar doet er goed aan de claims te toetsen aan recent bewijs.

Interessant om verder te lezen: onze artikelen over rozewortel als adaptogeen, over ecdysteron en over de geschiedenis van de dopingcontrole.

Literatuur

1. Brekhman II, Dardymov IV. New substances of plant origin which increase nonspecific resistance. Annu Rev Pharmacol. 1969;9:419–430.
2. Panossian A, Wikman G. Effects of adaptogens on the central nervous system and the molecular mechanisms associated with their stress-protective activity. Pharmaceuticals. 2010;3(1):188–224.
3. Riordan J. Sport in Soviet Society. Cambridge: Cambridge University Press; 1977.
4. Franke WW, Berendonk B. Hormonal doping and androgenization of athletes: a secret program of the German Democratic Republic government. Clin Chem. 1997;43(7):1262–1279.
5. Lafont R, Dinan L. Practical uses for ecdysteroids in mammals including humans: an update. J Insect Sci. 2003;3:7.
6. Starling RD, Trappe TA, Short KR, et al. Effect of inosine supplementation on aerobic and anaerobic cycling performance. Med Sci Sports Exerc. 1996;28(9):1193–1198.
7. McLaren RH. WADA Investigation of Sochi Allegations: Independent Person Report. Montreal: World Anti-Doping Agency; 2016.