Toremifeen en de stemming: wat is er bekend over psychische effecten
Rond anti-oestrogenen bestaat de hardnekkige indruk dat ze de stemming drukken. Voor tamoxifen is daar het nodige over geschreven; voor toremifeen, een nauw verwant middel, is het beeld veel dunner. De redactie bekijkt wat er werkelijk bekend is over toremifeen en psychisch welzijn, en waar de kennis ophoudt.
Toremifeen in het kort
Toremifeen is een selectieve oestrogeenreceptormodulator (SERM), chemisch nauw verwant aan tamoxifen. Het is geregistreerd voor de behandeling van gemetastaseerde, hormoongevoelige borstkanker bij vrouwen na de overgang, onder de merknaam Fareston.
Als SERM blokkeert toremifeen de oestrogeenreceptor in sommige weefsels en bootst het de werking ervan na in andere. Dit weefselspecifieke gedrag verklaart waarom de effecten op bijvoorbeeld botten, baarmoeder en hersenen niet gelijk hoeven te zijn.
Omdat oestrogeen ook in de hersenen een rol speelt, is het logisch dat onderzoekers zich afvragen of het beïnvloeden van de oestrogeenreceptor gevolgen heeft voor stemming en cognitie. Dat is echter een complexe vraag.
Belangrijk vooraf: dit artikel gaat over het geregistreerde, medische gebruik. Toremifeen is in Nederland uitsluitend op recept verkrijgbaar en elk gebruik hoort onder medisch toezicht plaats te vinden.
Oestrogeen en het brein
Oestrogeen heeft invloed op verschillende boodschappersystemen in de hersenen, waaronder die van serotonine en dopamine, die nauw betrokken zijn bij stemming. Dat verklaart deels waarom hormonale schommelingen, zoals rond de overgang, gepaard kunnen gaan met stemmingsklachten.
Een SERM kan die oestrogeeninvloed plaatselijk versterken of juist dempen, afhankelijk van het hersengebied en de receptor. Daardoor is het effect op de stemming niet eenduidig te voorspellen op basis van het mechanisme alleen.
Bij tamoxifen zijn in sommige studies stemmingsklachten, zoals somberheid, beschreven, maar het beeld is wisselend. Een deel van de klachten bij borstkankerpatiënten hangt samen met de ziekte zelf, met opvliegers en met de ingrijpende behandeling, niet per se met het middel.
Voor toremifeen specifiek zijn dergelijke analyses veel schaarser. Het middel wordt minder vaak voorgeschreven, waardoor er simpelweg minder gegevens zijn verzameld over psychische effecten.
Wat laten de studies zien
In de registratiestudies van toremifeen lag de nadruk op werkzaamheid tegen borstkanker en op lichamelijke bijwerkingen. De meest gemelde klachten waren opvliegers, zweten, misselijkheid, vaginale afscheiding en duizeligheid.
Opvliegers en nachtelijk zweten kunnen op hun beurt de slaap verstoren, en slecht slapen beïnvloedt de stemming. Zo kan een lichamelijk effect indirect bijdragen aan somberheid of prikkelbaarheid, zonder dat het middel rechtstreeks op de stemming inwerkt.
| Type effect | Wat is bekend bij toremifeen |
|---|---|
| Opvliegers en zweten | Veelvoorkomend; kan slaap en stemming indirect raken |
| Duizeligheid | Gemeld in productinformatie |
| Depressie als directe bijwerking | Niet duidelijk aangetoond; beperkte data |
| Cognitie (concentratie, geheugen) | Weinig specifiek onderzocht voor toremifeen |
De eerlijke samenvatting is dat er geen sterk, direct bewijs is dat toremifeen op zichzelf depressie veroorzaakt. Tegelijk kan niet worden uitgesloten dat sommige mensen stemmingsveranderingen ervaren, zoals bij veel hormonaal werkende middelen.
Verwarring met gebruik buiten de indicatie
Een deel van de verhalen over ‘stemmingsklachten door toremifeen’ komt niet uit de oncologie, maar uit kringen waar SERM's worden gebruikt om na anabolengebruik de eigen hormoonhuishouding te beïnvloeden. Dat gebruik is niet geregistreerd en niet goed onderzocht.
In die context spelen veel factoren tegelijk: schommelende testosteron- en oestrogeenspiegels, het stoppen van anabolen en de psychische effecten daarvan, en soms meerdere middelen tegelijk. Klachten toeschrijven aan één stof is dan vrijwel onmogelijk.
De redactie geeft daarom nadrukkelijk geen schema's of adviezen voor dit soort gebruik. Het valt buiten de medische indicatie, de effecten zijn onvoorspelbaar en de producten komen vaak uit een onbetrouwbaar circuit.
Wie na het stoppen met hormonale middelen somber of angstig wordt, doet er goed aan dat serieus te nemen en hulp te zoeken bij een arts. Stemmingsklachten na het staken van anabole steroïden zijn een bekend en reëel verschijnsel.
Praktische betekenis en grenzen van de kennis
Voor patiënten die toremifeen op recept gebruiken, is de belangrijkste boodschap: let op je welzijn en bespreek veranderingen in stemming of slaap met je behandelaar. Vaak zijn opvliegers en slaapproblemen aan te pakken, wat ook de stemming ten goede kan komen.
Stop nooit zelf met een voorgeschreven middel tegen borstkanker vanwege stemmingsklachten. De afweging tussen voordelen en bijwerkingen hoort samen met de arts gemaakt te worden; er zijn meestal oplossingen of alternatieven.
- Noteer wanneer klachten optreden en hoe erg ze zijn.
- Betrek slaap, opvliegers en algehele belasting in het gesprek.
- Vraag of er aanvullende hulp mogelijk is, zoals psychologische ondersteuning.
- Meld vermoedelijke bijwerkingen; dat kan ook bij Bijwerkingencentrum Lareb.
Tot slot: de wetenschappelijke kennis over toremifeen en stemming is beperkt. Afwezigheid van sterk bewijs voor een effect is niet hetzelfde als bewijs dat er geen effect is. Individuele ervaringen verdienen serieuze aandacht, ook als de literatuur dun is.
Conclusies van de redactie
Er is geen sterk, direct bewijs dat toremifeen op zichzelf depressie veroorzaakt, maar de gegevens zijn beperkt omdat het middel relatief weinig wordt voorgeschreven.
Stemmingsklachten tijdens de behandeling hangen vaak samen met de ziekte, opvliegers en slaapproblemen, die indirect de stemming kunnen beïnvloeden.
Verhalen uit het gebruik buiten de indicatie zijn niet representatief; daar spelen te veel factoren tegelijk. Veranderingen in welzijn horen altijd bij de arts besproken te worden.
Lees ook: de ontstaansgeschiedenis van toremifeen, oestrogeen en het brein, en stemmingsklachten na het stoppen met anabole steroïden.
Literatuur
- Pyrhönen S, Valavaara R, Modig H, et al. Comparison of toremifene and tamoxifen in post-menopausal patients with advanced breast cancer: the Nordic phase III study. Br J Cancer. 1997;76(2):270–277.
- Lee KC, Ray GT, Hunkeler EM, Finley PR. Tamoxifen treatment and new-onset depression in breast cancer patients. Psychosomatics. 2007;48(3):205–210.
- Barth C, Villringer A, Sacher J. Sex hormones affect neurotransmitters and shape the adult female brain during hormonal transition periods. Front Neurosci. 2015;9:37.
- Rocca WA, Grossardt BR, Geda YE, et al. Long-term risk of depressive and anxiety symptoms after early bilateral oophorectomy. Menopause. 2008;15(6):1050–1059.
- Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.
- Jordan VC. Selective estrogen receptor modulation: concept and consequences in cancer. Cancer Cell. 2004;5(3):207–213.
- https://axismusculo.com/
